Nynorsk: Språk, identitet og eit lite stykke Vestlandet

Det er noko som skjer når ein køyrer vestover og begynner å lese skilta langs vegen.

Plutseleg skal du ikkje lenger til et sted, men til ein stad. Du køyrer gjennom ein kommune, passerer eit rådhus og oppdagar at skulen ligg litt lenger framme. På butikken heng det kanskje ein plakat frå det lokale idrettslaget, kommunen ønskjer deg velkomen på nettsida si, og lokalavisa skriv om det som skal skje i helga.

For mange av oss er dette så vanleg at vi knapt legg merke til det.

Nynorsken berre er der.

Han står på skiltet, i avisa og i meldinga frå skulen. Han dukkar opp i songen, diktet og talen i konfirmasjonen, og kanskje aller mest naturleg i alle dei små overgangane mellom det vi seier og det vi skriv.

For nynorsk er ikkje berre eit skriftspråk.

På Vestlandet er han også ein del av landskapet.

Språket kom ikkje frå ingenting

Nynorsk vart ikkje laga fordi nokon ein dag meinte at det norske språket trong fleire grammatikkprøver.

Bakgrunnen var langt større enn som så.

På 1800-talet reiste Ivar Aasen rundt i landet og studerte norske dialektar. Han lytta til korleis folk faktisk snakka, samla ord og undersøkte grammatikken i talemålet. Ut frå dette arbeidet utvikla han eit norsk skriftspråk bygd på dialektane og med røter tilbake til det gamle norske språket.

Vestlandet fekk naturleg nok ein viktig plass i dette arbeidet.

Her hadde mange dialektar halde på språklege trekk som passa godt inn i det Aasen forsøkte å samle. Fjordane og fjella som hadde gjort kommunikasjon og reiser krevjande, hadde samtidig bidrege til å bevare lokale talemål gjennom generasjonar.

Det er ein ganske fin tanke.

Det som gjorde det vanskeleg å kome seg frå ei bygd til ei anna, var med på å ta vare på språket mellom dei.

For mange ligg nynorsken nærmare munnen

Det finst sjølvsagt ingen som går rundt og snakkar nynorsk akkurat slik han står i ei lærebok.

Vi snakkar dialekt.

Det har vi alltid gjort.

Likevel vil mange vestlendingar kjenne igjen mykje av sitt eige talemål når dei les nynorsk. Ord som «eg», «ikkje», «heim», «kjem» og «veit» ligg ofte nærare det som faktisk kjem ut av munnen enn dei tilsvarande formene i bokmål.

Det betyr ikkje at alle dialektane våre passar perfekt inn i nynorsken. Langt ifrå. Ein bergensar, ein jærbu, ein sogning og ein sunnmøring kan ha svært ulike talemål, og nynorsken fangar ikkje alle variantane.

Det skal han heller ikkje.

Men for mange finst det ei bru mellom dialekten og skriftspråket som kjennest ganske kort.

Kanskje er det nettopp derfor nynorsken framleis står så sterkt mange stader på Vestlandet.

Han kjennest ikkje nødvendigvis som noko vi har fått utdelt.

Han liknar på noko vi allereie hadde.

Så kjem vi til kjenslene

Det er vanskeleg å snakke om nynorsk utan at nokon før eller seinare får sterke meiningar.

Slik har det vore lenge.

For somme er nynorsk identitet, kultur og tilhøyrsle. For andre vekkjer ordet først og fremst minne om grammatikk, sidemål og ein lærar som meinte at dette burde vere enklare enn eleven opplevde det.

Begge erfaringane finst.

Det interessante er at eit skriftspråk kan vekkje så mykje engasjement. Dei fleste går trass alt ikkje rundt med sterke kjensler for rettskriving i kvardagen.

Med nynorsk blir det annleis, fordi språket gjennom historia har handla om meir enn korleis ord skal skrivast. Det har vore knytt til spørsmål om kultur, geografi, makt og kven sitt språk som får plass i det offentlege rommet.

Dermed blir det personleg.

Særleg når språket liknar på det bestemor snakka.

Nynorsken bur godt i det nære

Det er kanskje i dei små tekstane nynorsken ofte viser seg frå si finaste side.

«Velkomen heim.»

«Takk for sist.»

«Vi sjåast.»

Det er noko direkte ved mange av orda. Dei ligg nær talemålet og kan gi teksten ei varme som passar godt når vi skriv om menneske, natur og stad.

Det er sjølvsagt mogleg å skrive både byråkratisk, tungt og fullstendig uforståeleg nynorsk. Offentleg sektor har gjennom åra bevist at ingen målform i seg sjølv kan beskytte menneske mot lange setningar.

Men når språket får puste, kan det vere enkelt og nært.

Kanskje er det ein av grunnane til at så mykje vestlandsk lyrikk, musikk og forteljing har funne ein naturleg heim i nynorsken.

Språket passar godt når ein skal skrive om heim.

Han ser også ut som Vestlandet

Det høyrest kanskje rart ut, men språk har eit visuelt uttrykk.

Sjå på eit skilt der det står «Velkomen».

Eller ei setning som begynner med «Eg kjem heim».

For den som har vakse opp med nynorsk rundt seg, er dette meir enn informasjon. Orda høyrer til i eit bestemt kulturelt landskap, på same måte som eit naust, ei ferjekai eller eit namn på eit fjell.

Det betyr ikkje at nynorsk berre høyrer heime på bygda, eller at han skal stå på eit treskilt ved sida av ein gammal løe for å vere autentisk.

Tvert imot.

Nynorsk blir brukt av journalistar, forfattarar, forskarar, næringsliv, kommunar, teknologibedrifter og menneske som lever heilt moderne liv.

Eit språk blir ikkje halde levande ved å setje det på museum.

Det må brukast.

Dialekten kjem likevel først

For mange vestlendingar er den sterkaste språklege identiteten framleis dialekten.

Vi skriv kanskje nynorsk, bokmål eller ein stad midt imellom, men når vi opnar munnen, kjem heimstaden fram.

Det er noko fint i det.

Nynorsken treng ikkje erstatte dialektane eller gjere dei meir like. Han kan heller vere eit felles skriftleg rom for mange talemål som aldri har hatt noko ønske om å bli identiske.

Det passar eigentleg Vestlandet ganske godt.

Vi har aldri vore spesielt flinke til å vere heilt einige om korleis ting skal gjerast.

Kvifor skulle språket vere annleis?

Språk endrar seg fordi vi gjer det

Nynorsken vi skriv i dag, er ikkje den same som den Ivar Aasen skreiv. Dialektane våre er heller ikkje dei same som oldeforeldra våre brukte.

Språk flyttar på seg.

Nye ord kjem til, gamle ord forsvinn og uttrykk vandrar mellom dialektar, byar, land og generasjonar. Ungdom på Voss høyrer språk frå heile verda kvar einaste dag, og ein sunnfjording kan flytte til Bergen, vidare til Oslo og heim igjen med nokre nye lydar i bagasjen.

Det betyr ikkje nødvendigvis at noko går tapt kvar gong språket endrar seg.

Det betyr at det lever.

Utfordringa er kanskje heller å ta med oss nok av det gamle til at vi framleis kan høyre kvar vi kjem frå.

Eit lite stykke Vestlandet

Det er lett å redusere nynorsk til rettskriving.

Til hovudmål og sidemål, bøying av verb og diskusjonar om kva elevane skal lære på skulen.

Men då går vi glipp av noko.

For språket ber med seg spor etter menneske som levde her før oss. Etter dialektane langs fjordane, i dalane og ute på øyane. Etter folk som brukte orda lenge før nokon bestemte korleis dei skulle skrivast.

Det er ein del av kulturarven vår, men det er også eit språk som blir brukt akkurat no.

I meldingar og aviser, i songar og bøker, på skilt og nettsider, rundt kjøkkenbord og på kontor.

Kanskje er det nettopp slik språk bør ha det.

Ikkje plassert trygt bak glas som noko vi skal ta vare på, men ute blant folk, der det kan bli brukt, bøygd, diskutert og forandra.

Stein på stein, ord for ord.

Eit språk blir til på same måte som ein stad blir til.

Menneske må bruke det.