Ferja – Vestlandets mest undervurderte møteplass

Det finst eit heilt eige forhold mellom vestlendingen og klokka når ei ferje er involvert. Du kan vere eit tolmodig menneske som tek livet som det kjem, toler kø og sjeldan stressar over småting, men dersom du kjem rundt den siste svingen og ser ferja leggje frå kai, kan det likevel vekkje kjensler du ikkje visste at du hadde.

Ho glir roleg utover fjorden medan du blir ståande igjen på kaien, gjerne med god utsikt til akterenden og rikeleg tid til å tenkje gjennom dei siste minutta av livet ditt. Du kunne ha droppa den kaffien. Du trong strengt tatt ikkje leite etter dei solbrillene. Bilen framfor kunne definitivt ha køyrt litt fortare.

Det er sjølvsagt ingenting å gjere med det no. Neste ferje går når neste ferje går, og ganske snart har irritasjonen lagt seg. Du slår av motoren, ser utover fjorden og oppdagar at du eigentleg ikkje har noko anna val enn å vente.

Akkurat der ligg kanskje noko av det finaste med ferja.

Fjorden var både vegen og hindringa

På Vestlandet har fjorden alltid hatt ei dobbel rolle. Han har vore ferdselsåra som knytte oss til verda, men også det store blå hinderet som låg mellom menneske som skulle besøkje kvarandre, handle, arbeide eller berre kome seg heim.

Før vegane og tunnelane kom, gjekk mykje av transporten sjøvegen. Etter kvart som bilen vart ein stadig viktigare del av kvardagen, måtte også han over fjorden, og ferjene voks fram som ein heilt naturleg del av det vestlandske vegnettet.

Dei frakta arbeidarar til jobb og ungar til skule. Dei tok familiar til sjukehus, bryllaup, gravferder og søndagsbesøk. Lastebilar med varer, bønder med dyr, turistar med campingvogner og folk som berre skulle ein snartur over på andre sida, stod side om side på bildekket.

Slik vart ferja noko meir enn eit transportmiddel. Ho vart ein liten felles arena for menneske som elles kanskje ikkje hadde så mykje med kvarandre å gjere.

Alle skulle same vegen, i alle fall dei neste tjue minutta.

Den vesle pausen

Det er først når ein køyrer mykje på vegar utan ferjer at ein merkar kor spesiell denne pausen eigentleg er.

På ein vanleg biltur kan du køyre i fleire timar utan å stoppe. På ferja blir du pent nøydd til å gjere noko anna. Motoren blir slått av, skuldrene kjem litt ned, og plutseleg har du nokre minutt som ikkje kan effektiviserast særleg mykje.

Du kan sjølvsagt sitje i bilen og sjå på telefonen. Mange gjer det.

Men du kan også gå opp.

Der ventar kaffien, utsikta og den litt særeigne stemninga som oppstår når eit heilt bildekk med menneske midlertidig er frigjort frå oppgåva med å kome seg vidare.

På nokre samband er turen knapt lang nok til å drikke kaffien. På andre har du tid til å finne eit bord, sjå ut gjennom vindauget og kjenne at reisa har fått eit lite mellomrom.

Det er ikkje heim.

Det er ikkje framme.

Du er berre på fjorden.

Folk møtest på ferja

Har du budd lenge på ein stad med ferjesamband, er sjansen stor for at du møter nokon du kjenner.

I alle fall nokon du kjenner litt.

Eller nokon du veit kven er.

Det kan vere ein gammal klassekamerat, naboen til foreldra dine eller ein person du har helsa på så mange gonger at det no ville vore sosialt komplisert å begynne å spørje kva han heiter.

Ein ferjetur er akkurat passe lang til ein prat.

Du får høyre korleis det går med ungane, kven som har flytta heim igjen, kva som skjer med den nye vegen og om det framleis er meininga at kommunen skal gjere noko med det gamle bygget. Nokon kjenner nokon som veit litt meir, og før ferja er framme har du ofte fått ei brukbar oppdatering på lokalsamfunnet utan å ha bede om det.

På dei mindre sambanda kan ferja nesten fungere som ei flytande bygdeavis, berre med litt svakare kjeldevern.

Det er vanskeleg å gjenskape i ein tunnel.

Så har vi kaffien

Ferjekaffi er eit eige fenomen.

Han treng ikkje vere den beste kaffien du har drukke, sjølv om mykje har skjedd på den fronten også. Poenget er at han smakar ferje.

Det same gjeld svele.

For mange vestlendingar er det vanskeleg å skilje smaken av ei varm svele med smørkrem frå lyden av motorane, utsikta gjennom eit stort vindauge og den svake uroa for om ein framleis sit og et når bilane begynner å køyre i land.

Mat treng tydelegvis ikkje berre ein oppskrift. Ho treng ein stad.

Svele på kjøkkenet er godt.

Svele midtfjords er noko anna.

Vi har brukt mykje tid på å bli kvitt ferjene

Det paradoksale er at vi gjennom fleire tiår har brukt enorme summar og mykje politisk energi på å sleppe å ta ferje.

Vi har bygd bruer og tunnelar, og kvar gong eit nytt fastlandssamband opnar, blir kvardagen enklare for svært mange menneske. Arbeidsmarknader blir større, reisetida kortare og samfunna på kvar side av fjorden kjem nærare kvarandre.

Det er mykje godt å seie om det.

Ingen som har stått på ein ferjekai seint om kvelden og sett at siste ferje allereie er på veg mot andre sida, treng eit romantisk foredrag om kor sjarmerande ferjelivet er.

Likevel skjer det ofte noko når eit samband blir lagt ned.

Først kjem lettelsen over å kunne køyre når ein vil. Så går det litt tid, og nokon begynner å snakke om ferja som var der før. Om ruta, folka, kaien og dei små pausane på veg heim.

Det vi var så opptekne av å bli kvitt, viser seg å ha vore ein del av livet vårt.

Ein annan måte å sjå Vestlandet på

Ferja gir oss også eit perspektiv på landskapet som bilen sjeldan kan gi.

Frå sjøen ser bygdene annleis ut. Husa ligg som små punkt langs strandlinja, gardane klatrar oppover liene og vegane blir tynne strekar mellom fjellet og fjorden. Du ser kor bratt landet eigentleg er, og kor små områda vi har funne plass til å bu på, kan vere.

På ein klar dag kan utsikta vere praktfull. På ein grå novemberdag kan fjorden liggje mørk under skyene medan regnet trekkjer over rutene og fjella forsvinn halvvegs opp i ingenting.

Begge delar er Vestlandet.

Kanskje ser vi det aller best frå ferja, nettopp fordi vi får nokre minutt der vi ikkje skal nokon stad.

Vi kan berre sjå.

Kanskje kjem vi til å sakne dei

Ferjene kjem ikkje til å forsvinne frå Vestlandet med det første. Geografien vår sørgjer nok for arbeid til dei i mange år framover, sjølv om stadig fleire samband blir erstatta av bruer og tunnelar.

Det er bra at reiser blir enklare. Ingen bør måtte vente tre kvarter på ein kai berre fordi det er pittoresk.

Likevel kan to ting vere sanne samtidig.

Ferja kan vere upraktisk, og ho kan vere verdifull. Ho kan forseinke oss og samtidig gi oss ein pause. Ho kan vere noko vi ønskjer å erstatte, og noko vi kjem til å sakne når ho er borte.

For ein tunnel får oss raskare fram.

Men ingen har nokon gong gått ut av bilen midt i ein tunnel, kjøpt seg ei svele og blitt ståande med kaffikoppen i handa medan fjella glir sakte forbi.

Det skal ferja ha.