10 ord berre vestlendingar forstår skikkeleg

Det farlege med å lage ei liste over vestlandske ord er at nokon kjem til å bli irritert.

Ikkje fordi orda er feil, nødvendigvis, men fordi vi knapt har køyrt gjennom den første tunnelen før uttalen har endra seg, og på andre sida av fjorden bruker dei eit heilt anna ord om det same.

Det er nettopp det som gjer dialektane våre så fine.

Dei er fulle av ord som fortel noko om kvar vi kjem frå, korleis menneske levde og kva dei hadde behov for å snakke om. Nokre er gamle, andre lever i beste velgåande, og enkelte er så presise at det nesten er merkeleg at resten av landet har klart seg utan.

Her er ti av dei.

1. Løye

Eit fantastisk effektivt ord fordi det kan bety fleire ting, avhengig av samanhengen og ikkje minst tonefallet.

Noko kan vere løye fordi det er morosamt. Det kan også vere løye fordi det er merkeleg, pussig eller litt mistenkjeleg.

«Det var no løye.»

Her bør du helst ha vore til stades for å vite kva som eigentleg vart meint.

2. Bale

Å bale med noko er å streve, styre eller arbeide med noko som gjerne viser seg å vere meir tungvint enn først planlagt.

Du kan bale med bilen, ei dør som ikkje vil lukke seg eller eit prosjekt som skulle ta ein halvtime.

Det fine med ordet er at det allereie inneheld ei lita åtvaring.

Dersom nokon seier at dei «har bala litt med det», gjekk det sannsynlegvis ikkje heilt etter planen.

3. Høljeregn

Dette er ikkje yr.

Det er heller ikkje vanleg regn.

Når det høljar ned, kjem vatnet med ein slik entusiasme at takrennene får arbeidsforhold, vegane begynner å samle vatn og du blir gjennomvåt på dei seks metrane frå bilen til inngangsdøra.

Vestlandet har naturleg nok utvikla eit ganske presist ordforråd på dette området.

4. Skodde

Andre kan sjølvsagt forstå kva skodde er.

Forskjellen er kanskje at vi har eit personleg forhold til henne.

Skodda kan liggje ute i fjorden om morgonen, sige ned mellom fjella eller leggje seg rundt huset slik at verda sluttar nokre hundre meter frå kjøkkenvindauget.

Ho kan vere irriterande, vakker og litt mystisk på same tid.

5. Kave

Å kave er meir enn å arbeide hardt. Det ligg gjerne litt unødvendig stress i det.

Ein kan kave rundt for å bli ferdig før gjestene kjem, kave med å få båten på plass eller kave seg gjennom noko som kanskje hadde gått lettare dersom ein tok det litt med ro.

Det er derfor ordet også fungerer godt som råd:

«Ikkje kav deg opp.»

Som regel gitt av ein person som ikkje har ansvar for det du kavar med.

6. Kjartan

Nei, ikkje mannen.

Vêret.

Fleire stader finst det lokale namn og uttrykk for bestemte vindar, straumar og vêrfenomen, og akkurat her blir det tydeleg kor risikabelt det er å lage ei felles vestlandsliste.

For det som er eit sjølvsagt ord i éi bygd, kan vere fullstendig ukjent to fjordar lenger borte.

Det er eigentleg heile poenget.

7. Ruskavêr

Ruskavêr er ikkje nødvendigvis ekstremvêr. Det er berre skikkeleg ufyselig.

Regn, vind og gjerne litt kaldt på same tid. Eit vêr som får deg til å trekkje hetta godt opp og lure på kvifor du gjekk ut.

Det kan også vere ein heilt vanleg tysdag i november.

8. Heim

Dette ordet er sjølvsagt ikkje spesielt for Vestlandet.

Måten vi bruker det på, kan likevel vere interessant.

Du kan bu i Bergen i tjue år og framleis seie at du skal heim til Sogn. Du kan ha hus, jobb og ungar ein stad, men framleis ha eit anna heim ein stad bak eit fjell eller inne i ein fjord.

Heim er ikkje alltid adressa di.

9. Ufyseleg

Eit ord som kan brukast om vêret, temperaturen, forholda ute og stundom om menneske dersom situasjonen krev det.

Det ligg noko tilfredsstillande i lyden av ordet.

Når det er fire grader, sidelengs regn og vind frå alle retningar, er det ikkje «litt dårleg vêr».

Det er ufyseleg.

Ferdig snakka.

10. Jau

Eit lite ord med imponerande kapasitet.

Jau kan vere eit svar, ei stadfesting, ei forsiktig innvending eller starten på ei lengre forklaring. Uttalen og lengda avgjer mykje.

«Jau.»

«Jauuu …»

Dei to kan føre samtalen i heilt forskjellige retningar.

Det er noko av det fine med dialekt. Orda står aldri åleine. Dei kjem med tonefall, historie og ein stad dei høyrer til.

Og akkurat derfor er denne lista garantert mangelfull.

Vestlandet har tusenvis av ord, uttrykk og variantar som lever i bygder, byar, dalar og på øyar. Nokre blir brukte over store område, medan andre nesten ikkje kjem seg over kommunegrensa.

Så vi kjem ikkje til å late som om vi har funne dei ti rette.

Vi vil heller høyre dine.

Kva vestlandsord burde absolutt vore med på lista?